عبدالله مستوفى

468

شرح زندگانى من ( تاريخ اجتماعى وادراى دوره قاجاريه ) ( فارسى )

تكان دادن جامعه احتياج بپاره‌اى اقدامات داشته كه با طرز سلطنت سلطان احمد شاه ، پادشاه ضعيف النفس بىكفايت وجود خارجى نمىيافته است . بارى ، سخن در اسباب سقوط كابينهء قوام السلطنه و اينها سببهاى واقعى آن بود ، و نيشتر اين دمل كه از مدتى پيش ريشه گرفته بود ، واقعهء اتهام غضنفر خان برادر دكتر امير اعلم ، از طرف آقاى دكتر مصدق وزير ماليه شد . غضنفر خان از وكلاى مجلس چهارم و قبل از وكالتش ، رئيس ماليهء ملاير بود ، كه مىگفتند اختلاس‌هائى از مال دولت كرده و شايد وكالتش هم از اينولايت ، دستمزد همين حيف‌وميل‌هاى مال دولت بشمار مىآمد . دكتر مصدق بوسيلهء مادهء واحدهء ( واحد يموت ) خود بىمحابا اشخاص مظنون باختلاس مال دولت را تحت تعقيب درمىآورد ، و بتوصيهء وكلا كه براى همين توصيه‌ها خود را وكيل كرده بودند ، هيچ قدر و قيمتى نميگذاشت ، و به همين جهت وكلا از او و از كابينهء قوام السلطنه هم ، بالاصاله يا بالطبع ، دلخوش نبودند . طرح اتهام غضنفر خان در مجلس كه بايد رأى بسلب امنيت يكى از همكارها بدهند ، موجب عدم رضايت عده‌اى از وكلا شده ، در مجلس علنى و كولووار عده‌اى از آنها بجان هم افتادند . در ضمن ، حمله‌هائى هم ، بكابينه و شخص قوام السلطنه وارد آوردند . قوام السلطنه هم كه بواسطهء جهاتى كه سابقا به آن اشاره شده است ، مستعد كناره‌گيرى بود ، در 28 جدى استعفاى خود را بشاه تقديم داشت . شاه تمايل اكثريت مجلس را پرسيد . اكثريت طرفدار مشير الدوله شده ، دستخط رياست وزراى او صادر گشت ، و مردم هم از اين انتخاب خشنود بودند ، زيرا تصور ميكردند ، كه شخصيت مبرز و محترم اين مرد از اقدامات و مداخلات سردار سپه ، در ساير دواير ، جلوگيرى مىكند . ولى سردار سپه ، كه خود را براى مبارزه با هر رئيس الوزرائى آماده كرده بود ، در همان يكى دو روزهء بحران محمد طاهر خان افسر متقاعد قزاق را براى نظارت انبار غلهء مركزى ، فرستاد و براى اينكه ثابت كند ، كه هركس رئيس الوزراء شود فرقى در اقدامات او نمىآورد ، بعد از تعيين مشير الدوله برياست وزراء هم فرستادهء خود را كه بعنوان موقت بانبار رفته بود ، باز نخواست و درآمد انبار هم ، بر درآمد ادارهء تحديد ترياك و تمبر و باندرول كه از زمان سيد ضياء الدين بادارهء قشون تخصيص يافته بود ، افزوده گشت . البته رسيدن جيرهء منظم افراد قزاق هم بهانهء ظاهرى اين مداخله بود و ضمنا فكر صاحب اختيارى نان شهر هم در اين اقدام تجاوزكارانه بىدخل نبوده است . كابينهء مشير الدوله مشير الدوله ، برسم خود كه برعكس مستوفى الممالك ، هميشه خيلى زود كابينه‌هاى خود را تشكيل ، و معرفى مىنمود ، روز دوم دلو همكارهاى خود را تعيين و بشاه معرفى كرد . در جلسهء خصوصى كه مشير الدوله على الرسم براى استمزاج از شخصيت هم‌كاران خود از مجلس تقاضا كرده بود ، دو نفر از كانديداهاى او محمود جم ( مدبر الملك ) و رضا قلى هدايت ( نير الملك ) ،